Sưu tầm có thể mang lại lợi nhuận. Sao bạn lại không giữ món này? Quyên góp, bán đi, hoặc tệ hơn, ném thẳng vào thùng rác. Đó là điều mà câu chuyện kinh điển về một người thân từng có bộ sưu tập thẻ khúc côn cầu trên sân, tem hoặc đĩa vinyl mà ngày nay có thể trị giá cả một gia tài nhỏ khiến bạn tin như vậy. 

Ai có thể dự đoán rằng một số món đồ này hôm nay sẽ có giá trị lớn? Chỉ một thiểu số nhà sưu tầm. Những người may mắn đã giữ những món đồ này suốt thời gian dài làm vậy vì đam mê chứ không phải vì tiền.  

Lợi nhuận đầu tư tiềm năng 

Từ góc độ tài chính thuần túy, sưu tập không phải là một lựa chọn tốt. Một nghiên cứu của các nhà kinh tế đã cố gắng đo lường tỷ suất sinh lời của các bộ sưu tập. Kết quả cho thấy phần lớn đồ sưu tầm có mức sinh lời ngắn hạn thấp hơn cổ phiếu. Nghiên cứu cũng cho thấy về dài hạn, các bộ sưu tập rủi ro hơn tài sản tài chính.  

Trong trường hợp này, có thể cần xem xét yếu tố khấu hao. Hầu hết đồ sưu tầm phải được cất giữ, bảo quản và bảo vệ để tránh hư hại. Theo thời gian, tất cả những điều đó cộng lại thành chi phí. Đó là lý do chuyên gia hoạch định tài chính Sophia Bera khuyến nghị bạn chỉ đầu tư dưới 1% danh mục vào sưu tập. Vượt quá mức đó, cô nói, “rủi ro là quá cao.  

Có rủi ro không? 

Đúng là sưu tầm có đi kèm một số rủi ro. Không giống thị trường tài chính, không có cơ quan nào quản lý hoạt động sưu tập. Việc được hỗ trợ và khiếu nại trong trường hợp có vấn đề (gian lận, trộm cắp, tai nạn, v.v.) là rất khó. Gần đây, một người đam mê khúc côn cầu trên sân sống tại Saskatoon, Saskatchewan, Aron Gratias, đã bị đánh cắp đồ từ bộ sưu tập cá nhân. Kho lưu trữ của anh chứa các món đồ Wayne Gretzky trị giá hàng nghìn đô la: 19 áo ghi lê có chữ ký, 10.000 thẻ khúc côn cầu trên sân, ảnh, tượng nhỏ và hơn thế nữa. Điều ấn tượng là sự tách bạch tài chính của anh. Anh thậm chí không thể định giá bộ sưu tập của mình. Với anh, tất cả là ký ức tuổi trẻ và niềm đam mê văn hóa khúc côn cầu trên sân.  

Vì sao sưu tầm? 

Sự thờ ơ về tài chính của Gratias cho thấy các nhà sưu tầm có những động lực khác ngoài tiền bạc. Trong một khảo sát quy mô lớn với các nhà sưu tầm, chỉ 22% nói rằng đầu tư tài chính là mục đích chính của bộ sưu tập. Vậy nếu tiền không phải động lực duy nhất, thì còn những động lực nào khác?  

Sức khỏe tinh thần 

Sưu tầm mang lại cảm giác dễ chịu. Thêm một món hoàn toàn mới vào bộ sưu tập là cảm giác rất thỏa mãn. Điều đó diễn ra như thế nào? Có những lời giải thích tâm lý. Thứ nhất, nhà tâm lý học Christian Jarrett gợi ý trên The Guardian rằng “sưu tầm có thể là một cách để cho người khác thấy khả năng tích lũy nguồn lực của chúng ta.” Thật sao? Đúng vậy. Jarrett chỉ ra rằng “mong muốn sưu tầm của chúng ta có từ năm 12.000 trước Công nguyên. Nó trở nên khả thi khi tổ tiên chúng ta chuyển từ lối sống du mục sang định cư.  

Thứ hai, nhà tâm lý học Joéline Andriana đề cập trong một bài viết về nỗi ám ảnh sưu tập rằng điều này đến từ mong muốn kiểm soát thế giới của chúng ta. Tại sao? Bởi theo Tiến sĩ Andriana, bộ sưu tập cho phép chúng ta tạo ra ảo tưởng về một thế giới hoàn hảo. Bà cảnh báo: “Mối nguy của cách tiếp cận này là nó có thể dẫn đến ám ảnh. Khi đã đến mức đó, nó có thể ảnh hưởng đến đời sống cá nhân, gia đình và tài chính.” 

Thứ ba, theo Tiến sĩ Andriana, mong muốn sưu tầm còn được thúc đẩy bởi việc tìm kiếm ký ức và những khoảnh khắc hạnh phúc gắn với một người, bối cảnh hoặc thời gian. Điều này có thể giải thích cơn sốt sưu tầm đồ chơi cũ, hiện vật điện ảnh hoặc vật phẩm người nổi tiếng. Chúng thường gắn chặt với tuổi thơ, một khoảnh khắc hạnh phúc hoặc một người quan trọng với chúng ta. 

Hành trình tìm kiếm hạnh phúc  

Nhà triết học và nhà văn Ý Umberto Eco từng viết rằng “người sưu tầm thực thụ quan tâm đến hành trình tìm kiếm hơn là sở hữu”. Vì vậy, hành trình sưu tầm cũng mang lại rất nhiều niềm vui. Đó là điều bác sĩ tâm thần Robert Neuburger khẳng định trong một bài viết về hiện tượng sưu tầm. 

 Theo ông, “sưu tầm không phải là hành vi bệnh lý cũng không phải bệnh tật. Thậm chí có thể nói đó là một liệu pháp tự thân! Bằng chứng là nhiều nhà sưu tầm bị trầm cảm khi họ hoàn tất một bộ sưu tập. Nhưng họ chỉ cần bắt đầu một bộ mới, và sự trầm cảm biến mất. 

Chia sẻ đam mê của bạn  

Người hâm mộ Star Wars đã nghỉ hưu Steve Sansweet đã sưu tầm khoảng 500.000 món đồ Star Wars trong suốt cuộc đời mình. Năm 2011, ông quyết định mua một nông trại ở phía bắc California để biến nó thành bảo tàng. Đến năm 2013, Sách Kỷ lục Guinness Thế giới đã trao cho ông danh hiệu bộ sưu tập Star Wars đồ sộ nhất thế giới.  

Điều bắt đầu như một đam mê đơn giản đã trở thành sự nghiệp đối với Sansweet. Ngày nay, Rancho Obi-Wan là một tổ chức phi lợi nhuận. Nơi đây đón hàng nghìn khách tham quan từ khắp nơi trên thế giới đến xem bộ sưu tập của Sansweet. Vượt ra ngoài bộ sưu tập, cách tiếp cận giàu tính nhân văn, xã hội và giáo dục của ông truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ khác nhau.  

Gìn giữ văn hóa 

Trong hội nghị TEDx tại Montreal, Alexis Charpentier, một người yêu âm nhạc, đã nói về việc sưu tầm đĩa vinyl giúp bảo tồn văn hóa âm nhạc như thế nào. Ông lấy ví dụ việc một nhà sưu tầm ở cửa hàng đồ cũ tại Montreal tình cờ phát hiện đĩa vinyl của nghệ sĩ piano jazz Henri-Pierre Noël. Năm 1979, nghệ sĩ gốc Haiti tại Quebec này đã sản xuất 2.000 bản album của mình nhưng không thành công mấy. Noël đổi nghề, và âm nhạc của ông bị lãng quên.  

Kinh ngạc trước phát hiện của mình, nhà sưu tầm đã liên hệ với nghệ sĩ piano và mang đĩa vinyl của ông đến một công ty sản xuất (Wah Wah 45) để tái bản. Khi phát hành, bản thu nhận được nhiều lời khen của giới phê bình. Đài phát thanh BBC của Anh mô tả nó là chưa từng có với phong cách disco funk organic. Henri-Pierre Noël, nay đã qua đời, đã dành phần đời còn lại cho âm nhạc của mình và thậm chí còn biểu diễn cho Radio-Canada.